رەسەيدىڭ قازاقستانمەن شەكارالاس جاتقان ومبى وبلىسىنا بارعان ءىسساپارىمىز كەزىندە قوناق ۇيگە «ومسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى اندرەي موتوۆيلوۆ ارنايى ىزدەپ كەلىپ, بىزبەن تانىستى. ماقساتى – مۇمكىندىك بولىپ جاتسا, «ەگەمەن قازاقستان» ارقىلى رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا قازاقستان مەن ومبى وبلىسىنىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جايىن تانىستىرۋ ەكەن. ءبىز كەلىستىك.
– ومبى وبلىسى قازاقستاننىڭ اقمولا, پاۆلودار جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىمەن شەكتەسەدى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن اندرەي موتوۆيلوۆ. – ءوڭىرىمىزدىڭ اتالعان وسى ءۇش ايماقپەن, سونداي-اق, قازاقستاننىڭ وزگە دە جەرلەرىمەن ءار سالاداعى ىنتىماقتاستىعى جىل وتكەن سايىن نىعايىپ كەلەدى. بۇعان ەكى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قوسقان ۇلەسى ەرەكشە زور ەكەنىن قازاقستاندىقتار دا, رەسەيلىكتەر دە جاقسى بىلەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇگىندە ءبىزدىڭ وبلىستا 79 مىڭنان استام جەرگىلىكتى قازاقتار تۇرادى. بۇل ومبى اۋماعىندا تۇراتىن حالىقتىڭ 4,1 پايىزىن قۇرايدى. كوپشىلىكپەن بىرگە ولار دا ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ ءجۇر.
– ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋدە ەكونوميكالىق سالالارداعى قاتىناستاردىڭ ورنى ەرەكشە ەكەندىگىن ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز. الدىمەن وسى ماسەلەلەردەن حاباردار بولساق دەيمىز.
– بۇگىندە قازاقستان مەن ومبى وبلىسى اراسىنداعى ەكونوميكالىق قاتىناستار ورنىقتى دامىپ كەلەدى. ونى ەكونوميكانىڭ ءار سالاسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جۇمىستاردان كورۋگە بولادى. مىسال ءۇشىن ءبىزدىڭ وبلىس ەكونوميكاسىنا تارتىلعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيانى الايىق. كولەمى جاعىنان قازاقستاندىق ينۆەستورلار ءبىرىنشى ورىندا تۇر. قازاقستاندىق ءارىپتەستەر, اسىرەسە, حيميا ءوندىرىسىن, قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىن, كولىك قۇرالدارىنا قىزمەت كورسەتۋ جانە كوتەرمە ساۋدا سالالارىن كوپتەپ قارجىلاندىرۋدا. جالپى, 2013 جىلى ومبى وبلىسىنىڭ قازاقستانمەن سىرتقى ساۋدا اينالىمى 405 498,3 مىڭ اقش دوللارىن قۇرادى. 2014 جىل ستاتيستيكاسى ناۋرىز ايىندا بەلگىلى بولاتىندىعىنا قاراماستان, وعان بايلانىستى كورسەتكىشتەر دە ارتىق بولماسا كەم ەمەس دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز.
قازىرگى كەزدە وبلىستا 150-دەن استام رەسەيلىك-قازاقستاندىق بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. الداعى ۋاقىتتا ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماقساتىندا ومبى وبلىسىنىڭ ۇكىمەتى الماتى, اقمولا, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار, قوستاناي جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىمەن ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە مادەني ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدەر جاسادى. ومبى وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى جىل سايىن قازاقستانمەن شەكارالاس وبلىستاردىڭ اكىمدەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ءتۇرلى سالالارداعى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارىپ وتىرادى.
جىل سايىن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن رەسەي فەدەراتسياسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمى وتەتىنى بەلگىلى. بۇل فورۋم ەكى ەلدىڭ شەكارالاس جاتقان وبلىستارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ءتيىمدى قاتىناستار ورناتۋىنا يگى ىقپالىن تيگىزۋدە. كورشىلەردى جاقىنداستىراتىن مۇنداي جيىنداردان ومبىلىقتار ەشقاشان سىرت قالعان ەمەس. ءبىزدىڭ ىسكەر توپ وكىلدەرى قازاقستاندىق ارىپتەستەرىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتقان. مىسالى, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ومبىلىق دەلەگاتسيا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى, ۇلتتىق كومپانيالارى, سونداي-اق, الىس-جاقىن شەتەل كاسىپورىندارى وكىلدەرىمەن بىرگە «ەرتىس-ينۆەست-2014» فورۋمىنا قاتىستى.
ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتا ومبى – پاۆلودار لوگيستيكالىق تورابىن قۇرۋ جوباسى باسىمدىققا يە بولىپ وتىر. ويتكەنى, بۇل جوباعا پاۆلودار وبلىسى مەن ومبى وبلىسى ارالىعىنداعى تەمىرجول تەلىمىنىڭ قۇرىلىسى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, پاۆلودار وبلىسى مەن قىتاي اراسىنداعى سۋ كولىگى قاتىناسى دا كىرەدى. بۇگىندە ەرتىس وزەنىمەن كەمە قاتىناسىن كەڭەيتۋ ماسەلەسىنە فەدەرالدى ۇكىمەت قولداۋ كورسەتىپ وتىر. ەگەر جوبا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولسا, ول ءبىزدىڭ وڭىرگە دە, كورشىلەس پاۆلودار وبلىسىنا دا ءتيىمدى بولار ەدى. سەبەبى, سۋ ارقىلى جۇك تاسىمالداۋ تەمىرجولعا قاراعاندا ەداۋىر ارزان.
– قازاقستانعا دا, رەسەيگە دە ورتاق وسى ەرتىس وزەنىنىڭ ءمۇمكىندىگىن ومبىلىقتار قالاي پايدالانىپ ءجۇر؟
– ەرتىس وزەنى ءبىزدىڭ ورتاق بايلىعىمىز. ول – ەكى ەل ايماقتارىن ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىراتىن كوپىر. جالپى, ەرتىس وزەنى بويىنان قىسى-جازى تىرشىلىك ءۇزىلىپ كورگەن ەمەس. وتكەن جىلى ومبىدا وسى وزەننىڭ جاعاسىندا باعالى بالىق تۇقىمى ءوندىرىسى بويىنشا العاشقى زاۋىت اشىلدى. جاڭا جىل قارساڭىندا دۇكەن سورەلەرىنە «بورودينو» دەپ اتالاتىن سول كاسىپورىندا وندىرىلگەن بەكىرە بالىقتارىنىڭ العاشقى پارتياسى ءتۇستى. زاۋىتتىڭ قازىرگى كەزدەگى قۋاتى 50 تونناعا دەيىن بالىق, 500-700 كيلوعا دەيىن ۋىلدىرىق وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە, ول جىلىنا ەرتىسكە جىبەرىلەتىن ءبىر ميلليونعا جۋىق شاباق تا وسىرە الادى. مىنە, بۇل وسى سۋ باسسەينىندە اۋلانعان بالىق تۇرلەرىنىڭ ازايماۋىنا ىقپال ەتەدى.
– اۋىل شارۋاشىلىعىنا قولايسىزداۋ بولعان وتكەن جىلدىڭ وزىندە ومبىلىقتار مول استىق جينادى دەپ ەستىدىك.
– ءبىراز جىلداردان بەرى اۋا رايىنىڭ قۇبىلمالى مىنەز تانىتۋىنا بايلانىستى ەگىن شىعىمدىلىعى تومەن بولىپ كەلگەن ەدى. ال وتكەن جىل ومبىلىق اگرارشىلار ءۇشىن وتە تابىستى بولدى. بىتىك شىققان ەگىن القاپتارىندا مەحانيزاتورلار مەن كومباينەرلەر كۇندىز-ءتۇنى ەڭبەك ەتتى. وكىنىشكە قاراي, مول استىقتىڭ بارلىعىن جيناپ الۋعا مۇمكىندىك بولمادى. مالىمەتتەرگە قاراعاندا, استىق القاپتارىنىڭ 3-4 پايىزدايى ورىلماي, قار استىندا قالعان. ال جينالعان استىق 3,2 ميلليون تونناعا جۋىقتايدى.
كەزىندە بەلگىلى سەبەپتەرمەن ءۇزىلىپ قالعان اگروتەحنيكالىق سالالارداعى عىلىمي بايلانىستار سوڭعى جىلدارى قايتا جاندانا باستاعانى قۋانتادى. مىسالى, ومبى وبلىسىن عىلىمي قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعى قازاقستاننىڭ ءبىرقاتار مەكەمەلەرىمەن بىرلەسكەن عىلىمي جۇمىستاردى بەلسەندى جۇرگىزىپ كەلەدى. ءسىبىر اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قازاقستانداعى عىلىمي مەكەمەلەردىڭ كوپشىلىگىمەن كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە ارنالعان ۇزاق مەرزىمدى شىعارماشىلىق شارتتار جاساسقان.
– اندرەي ەۆگەنەۆيچ, ومبى وبلىسىنىڭ وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جاتقان قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر از بولماسا كەرەك. ولاردىڭ جاعدايلارى قالاي؟
– وبلىستاعى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە وقيتىن قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ سانى ءۇش مىڭنان اسادى. كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ كۇندىزگى بولىمىندە ءبىلىم الاتىن ستۋدەنتتەر فەدەرالدى بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. سونداي-اق, ولارعا شاكىرتاقى بەرىلەدى جانە قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتىلگەن. سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدەن كەلگەن قىز-جىگىتتەردىڭ كوپشىلىگى ف.م.دوستوەۆسكي اتىنداعى ومبى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە, ومبى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جانە پ.ا.ستولىپين اتىنداعى ومبى مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الادى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى ءبىر باعىتى – قازاقستاندىق ۇستازداردىڭ, جاس عالىمدار مەن ستۋدەنتتەردىڭ ومبى وبلىسىندا وتەتىن حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالارعا قاتىسۋى بولىپ تابىلادى.
ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىز مادەني سالادا دا ويداعىداي دامىپ كەلەدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى ومبى قالاسىنداعى شوقان ءۋاليحانوۆ كوشەسى تولىقتاي قايتا جوندەۋدەن وتكىزىلدى, كوممۋنيكاتسيالارى جاڭارتىلدى جانە كوشە بويى تۇگەل كوگالداندىرىلدى. ۇلى عالىم, اتاقتى ساياحاتشى اتىنداعى بۇل جەر بۇگىندە قالاداعى ەڭ كورىكتى مۇيىستەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. سوندىقتان دا, ءسوز ەتىپ وتىرعان كوشە بويىنان دەمالۋشىلاردى, سونداي-اق, كورشىلەس قازاقستاننان كەلگەن قوناقتاردى ءجيى كەزدەستىرەسىز. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى كونسۋلدىعىنىڭ عيماراتى دا وسىندا ورنالاسقان. ءارى مۇندا شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەسكەرتكىشى بار. ومبىلىقتار اعارتۋشى عالىمدى ەرەكشە قۇرمەتتەيدى. ويتكەنى, ولار شوقان شىڭعىس ۇلىنىڭ ومبى قالاسىنىڭ داڭقىنا وزىندىك زور ۇلەس قوسقانىن جاقسى بىلەدى.
– ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, ومبى وبلىسى رەسەيدەگى كوپۇلتتى وڭىرلەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. ايماقتا ۇلتارالىق قاتىناستار قالاي دامىتىلۋدا؟
– بۇل ءوڭىر رەسەي فەدەراتسياسىندا ۇلتارالىق قاتىناستاردى دامىتۋ جونىندەگى سۋبەكتىلەردىڭ بەستىگىنە كىرەدى. وبلىستا 120-دان استام ۇلت تۇرادى, ءوڭىر حالىقتار دوستىعى رەتىندە وزگە ايماقتارعا ۇلگى بولىپ تابىلادى. قازىر 60-تان استام ۇلتتىق-مادەني بىرلەستىك جۇمىس ىستەيدى. ولار وزدەرىنىڭ سالت-داستۇرلەرىن, مادەني قۇندىلىقتارىن جاڭعىرتۋمەن قاتار, حالىقتار دوستىعىن نىعايتۋعا دا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. سولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – «ءمولدىر» قازاق مادەني ورتالىعى مەن «شوقان جولى» مادەني قوعامدىق ۇيىمى.
وبلىستا ۇلتارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ارنالعان شارالار دا تۇراقتى وتكىزىلىپ تۇرادى. سونداي جيىننىڭ ءبىرى وتكەن جىلدىڭ قازانىندا «ومبى وبلىسى – حالىقتار دوستىعى ايماعى» دەگەن تاقىرىپتا ءوتتى. حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك بۇل كونفەرەنتسياعا وڭىرلىك جانە مۋنيتسيپالدىق بيلىك ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى, ۇلتتىق-مادەني بىرلەستىكتەر مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى, سونداي-اق, ستۋدەنتتەر قاتىستى. جيىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ومبىداعى كونسۋلى ەلدار قوناەۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەگەنىن اتاپ ءوتۋ ءلازىم.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ەكى ەلدىڭ دوستىعىنا دانەكەر بولا بەرۋدى تىلەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا – ومبى – استانا.